de Oude Knegt

Herbouw Oude Knegt in volle gang

AKERSLOOT/ZAANDAM - Van verre is al het snerpende geluid van een zaagmachine hoorbaar. Temidden van een verzameling indrukwekkende lariksbalken op de werkplek op de Hemmes vinden de molenmakers Fred Havik en Ron Blonk blindelings hun weg. De beide werknemers van molenmakerij Saendijck zijn bezig met een ‘prachtklus’: de herbouw van meelmolen De Oude Knegt.

De molen in Akersloot ging twee jaar geleden in vlammen op. Als de klus van de herbouw is geklaard zal de molen op een schuit naar Akersloot worden vervoerd. Twee jaar geleden maakte op oudejaarsnacht een vuurpijl een einde aan De Oude Knegt. De pijl trof de rieten kap waarna de molen vrijwel tot de grond toe afbrandde. Het toeval wilde dat dezelfde molen zo’n 25 jaar geleden op instorten stond en in 1980 werd herbouwd door Nico Maas en Gerrit Smit van molenmakerij Saendijck. De beide eigenaren van de molenmakerij besloten nogmaals een serieuze poging te doen om de molen te herbouwen door scherp in te tekenen bij de aanbesteding van de stichting Uitgeester en Akersloter Molens, eigenares van de verbrande meelmolen. De secuur bewaarde tekeningen en begroting van destijds bewezen de Zaandijkse molenmakers daarbij goede diensten.

De molenmakerij kwam met de scherpste prijs uit de bus en kreeg de klus. Voor Smit en Maas wordt het hun laatste kunststukje. De beide molenmakers worden dit jaar 65 en vinden na bijna een halve eeuw in het molenvak de tijd gekomen om de boel over te dragen aan de jongere garde. Vanaf september wordt de molenmakerij Saendijck onder dezelfde naam voortgezet als een zelfstandige ‘poot’ van restauratiebedrijf Somass uit Wormer. Om de benodigde vakkennis van het specifieke beroep over te dragen zijn Fred Havik en Ron Blonk, werknemers van Somass, al sinds 1996 in de leer bij Maas en Smit.

Prachtklus

Na veel onderhouds- en restauratiewerk aan molens is het voor Havik en Blonk de allereerste keer dat zij een complete molen, inclusief het binnenwerk, van de grond af aan opbouwen. ‘Een prachtklus’, aldus de twee. De Oude Knegt is een zogenoemde ‘grondzeiler’, een molen zonder stelling, met een vlucht van negentien meter.

De molen komt in Akersloot te staan op de nog bestaande fundamenten en wordt een replica van de molen die in 1817 van Uitgeest naar Akersloot werd overgebracht. Bij de herbouw in 1980 werden de afmetingen gebaseerd op de opmetingen van het restant van de molen, terwijl voor de ontbrekende maten gebruik werd gemaakt van oude foto’s. Als leidraad daarbij diende de molenbouw zoals deze gebruikelijk was in de Zaanstreek.

Inmiddels wordt er al sinds eind vorig jaar aan de wederopbouw van de molen gewerkt. De kap kreeg gestalte in de werkplaats van de molenmakerij aan de Lagedijk in Zaandijk en sinds maart is de bedrijvigheid verplaatst naar een deel van het terrein van kraanbedrijf Joh. Schol op de Hemmes. 

Achtkantig molenlijf

Een passende locatie, want een dikke eeuw geleden was het schiereiland de Hemmes een waar molenparadijs, met twaalf in bedrijf zijnde industriemolens. In de keet ligt de werktekening binnen handbereik. Buiten ligt de eiken kap, inclusief de vangbalk, te glimmen in de zon, vers in de verf gezet, en onlangs voorzien van een dikke laag riet. De uit de kluiten gewassen lariksbalken zullen de komende werken de basis gaan vormen van het ruim acht meter hoge achtkante molenlijf.

De eerste van de vier binten is onlangs op zijn plaats getakeld en torent hoog boven het terrein uit. Geheel volgens aloude traditie komt er bij het bouwen van een molen geen spijker aan te pas . De gehele constructie wordt verankerd via zogeheten toognagels, bestaande uit eikenhouten pennen van circa een duim doorsnede die de pen- en gatverbindingen in elkaar trekken. Volgens Fred Havik laat de werkwijze zich het best vergelijken met een blokkendoos. ,,Alles kan weer simpel uit elkaar worden gehaald en ergens anders worden opgebouwd.”

De Oude Knegt zal de komende maanden in vol ornaat verrijzen op de Hemmes in Zaandam. Hij wordt afgeleverd als een complete molen, inclusief het volledige binnenwerk met twee koppelstenen. Als alles volgens plan verloopt zal de molen in augustus op een ponton over het water naar zijn eindbestemming in Akersloot worden vervoerd. In september worden ter plekke

de laatste handelingen verricht om de molen draaivaardig op te leveren. En in mei 2004, tijdens de Nationale Molendag, zal het publiek voor het eerst kunnen zien hoe meel wordt gemalen in de uit zijn as herrezen Oude Knegt, want het is wel degelijk de opzet dat de molen volwaardig meel gaat malen voor bakkers in de omgeving.

PETER ROGGEVEEN

Journalist Peter Roggeveen schreef de eerste week van mei 2003 in het Noordhollands Dagblad dit verhaal over de molenbouwers van De Oude Knegt.